Calheta na São Jorge: muzeum Francisco de Lacerda, kościół Santa Catarina i port

Większość odwiedzających przejeżdża przez Calheta w drodze do wschodnich fajã i zatrzymuje się tylko na paliwo albo zakupy. To błąd, jeśli masz wolny poranek albo deszczowe popołudnie. Miasto jest na tyle małe, że da się je zobaczyć pieszo w dwie–trzy godziny: muzeum w dawnej wytwórni konserw z tuńczyka, barokowy kościół parafialny, port, z którego można pływać, i wytwórnia konserw, która nadal działa tuż za miastem. Jeśli chmury leżą na grzbiecie, Calheta jest też początkiem oznakowanej trasy, która pozostaje nisko.

Calheta to drugie miasto São Jorge, na południowym wybrzeżu we wschodniej połowie wyspy. Ludzie zaczęli tu osiedlać się około lat 80. XV wieku, a król João III ustanowił z niej odrębną gminę, wydzieloną z Velas, 3 czerwca 1534 roku. Gmina liczyła 3 773 mieszkańców według spisu z 2011 roku, rozłożonych na pięć parafii: Calheta, Norte Pequeno, Ribeira Seca, Santo Antão i Topo.

Tak jak cała wyspa, Calheta została zniszczona przez trzęsienie ziemi z 9 lipca 1757 roku, które miejscowi nazywają Mandado de Deus.

Supermarket, apteka i restauracje znajdują się na placu przy porcie, więc to łatwe miejsce na zaopatrzenie przed jazdą na wschód, do Topo lub Serra do Topo.

Muzeum stoi na zboczu nad portem, na ruinach wytwórni konserw z tuńczyka, która działała pod marką Marie d'Anjou. Obejmuje trzy tematy: samą wyspę, muzykę i przemysł konserwowy z tuńczyka. Spodziewaj się etnografii São Jorge (korony Ducha Świętego, słomiane kosze, viola da terra, tkane koce) obok sal poświęconych rybołówstwu i konserwowaniu. Jest też sala wystaw czasowych, centrum dokumentacji i auditorium.

Nazwa pochodzi od najbardziej znanej postaci kultury wyspy. Francisco de Lacerda urodził się w Ribeira Seca, jednej z parafii Calheta, 11 maja 1869 roku. W 1895 roku wyjechał do Paryża na państwowym stypendium, studiował w Schola Cantorum u Vincenta d'Indy i Charles'a-Marie Widora, a karierę zrobił jako dyrygent we Francji i Szwajcarii, między innymi na koncertach w Kursaalu w Montreux w latach 1908–1912. Zły stan zdrowia sprowadził go w 1914 roku z powrotem na Azory i przez lata mieszkał w Fajã da Fragueira na południowym wybrzeżu São Jorge. Zmarł w Lizbonie 18 lipca 1934 roku.

Sieć muzeów Azorów podaje takie godziny otwarcia, bez roku na stronie:

• Od 1 października do 31 marca: od wtorku do piątku 9:30–17:00, w weekendy i dni świąteczne 12:00–17:00.
• Od 1 kwietnia do 30 września: od wtorku do piątku 10:00–17:30, w weekendy i dni świąteczne 12:00–17:30.

Lista nie podaje godzin w poniedziałek, więc uznaj poniedziałek za dzień zamknięty. Nie znaleźliśmy opublikowanej ceny biletu, więc zapytaj w kasie albo zadzwoń pod numer +351 295 416 323 przed wyjściem. Grupy dziesięcioosobowe i większe powinny zarezerwować zwiedzanie z przewodnikiem z wyprzedzeniem.

Muzeum opiekuje się też kościołem Santa Bárbara w Manadas, między Calheta a Velas. Stoi przy drodze południowego wybrzeża, a muzeum może powiedzieć, kiedy jest otwarty.

Jeśli Lacerda cię interesuje, krótki szlak PR09SJO z Fajã dos Vimes prowadzi pod górę do ruin jego domu w Fragueira. Ma 3,1 kilometra i zajmuje około półtorej godziny. Opisuje go nasz przewodnik po wędrówkach na São Jorge za Santo Cristo.

Kościół parafialny leży niedaleko od portu. Zbudowano go w nowym miejscu w ostatniej ćwierci XVI wieku. Pożar zniszczył tabernakulum, które odbudowano w 1664 roku, a kaplicę główną ukończono w 1763 roku w stylu barokowym. Jej ołtarz to rzeźbione drewno pomalowane na niebiesko i złoto. Dzwonnica przylega do fasady, która kończy się trójkątnym przyczółkiem.

Budynek wiele wycierpiał. Silna fala uderzyła w niego 4 października 1945 roku, a trzęsienie ziemi z 1 stycznia 1980 roku znów wyrządziło duże szkody. Po naprawach został ponownie otwarty w 1991 roku. W środku są dwie figury świętej Katarzyny, jedna z XVI, a druga z XVII wieku.

Święta Katarzyna jest patronką gminy, a jej święto 25 listopada to lokalny dzień wolny w Calheta.

Muzeum stoi na ruinach jednej wytwórni, ale to rzemiosło nie zniknęło. Santa Catarina, Indústria Conserveira prowadzi wytwórnię konserw z tuńczyka w Fajã Grande, tuż za miastem, od lat 40. XX wieku.

W 2017 roku Time Out Lisboa pisał, że fabryka ma przy wejściu mały sklep, tańszy i z większym wyborem niż sklepy gdzie indziej, otwarty od poniedziałku do piątku w godzinach 8:30–17:30, oraz że zwiedzanie z przewodnikiem jest możliwe po umówieniu się na porannej zmianie. To informacja sprzed dziewięciu lat, więc sprawdź, zanim zaczniesz wokół niej planować. Kilka puszek tuńczyka z São Jorge przeżyje podróż w walizce lepiej niż większość pamiątek.

Kąpieliskiem w Calheta jest sam port: betonowa platforma z drabinkami do głębokiej, czystej wody, tuż obok placu. Nie ma piasku ani płycizny, więc nadaje się dla pewnych pływaków. Jest osłonięta, a po kąpieli kawiarnia jest dwie minuty dalej.

Drugie oficjalne kąpielisko w gminie to Portinhos w Fajã Grande, koło wytwórni. Jego oficjalny sezon kąpielowy w 2026 roku trwał od 1 czerwca do 30 września. Nie licz na ratownika w żadnym z nich. Nasz przewodnik po pływaniu na São Jorge porównuje wszystkie miejsca na wyspie.

Oznakowany szlak PRC10SJO, Caminho das Fontes, zaczyna się w porcie obok muzeum i tam też się kończy. Ma 8,1 kilometra, zajmuje około trzech godzin i ma średni stopień trudności.

Z miasta szlak wspina się Ladeira Velha, starą ścieżką wybrukowaną w XIX wieku, i mija punkt widokowy z widokiem na Pico i Faial po drugiej stronie cieśniny. W Biscoitos, najwyższym punkcie, stoi kościół pod wezwaniem Nossa Senhora do Socorro. Stąd szlak biegnie dawną drogą, którą mieszkańcy chodzili do źródeł Fontes da Rocha po wodę i na pranie, obok kamiennych umywalni, ruin młyna wodnego i poletek jamsu wodnego.

Droga powrotna schodzi do Fajã Grande, mija kaplicę, stary wiatrak i wytwórnię, a potem wraca wzdłuż wybrzeża do portu, obok kościoła Santa Catarina. Trasa nie wznosi się powyżej 350 metrów, więc to wędrówka do wyboru, gdy grzbiet wyspy jest w chmurach.

Drogą Calheta leży około 28 kilometrów od lotniska, a trasa z Velas biegnie południowym wybrzeżem przez Urzelina i Manadas. Autobusy na wyspie są ułożone pod dojeżdżających do pracy, więc samochód albo taksówka to realny sposób, by wpasować Calheta w jeden dzień. Nasz przewodnik po poruszaniu się po São Jorge opisuje opcje.

Latem możesz też przypłynąć morzem. W 2026 roku Linha Lilás Atlânticoline zawijała do Calheta we wtorki i soboty od czerwca do września, łącząc ją z Horta, Madalena i Angra do Heroísmo. Poza tym sezonem portem promowym São Jorge jest Velas. Rozkłady zmieniają się co roku, więc sprawdź aktualny.

Jeśli jesteś na wyspie w lipcu, Festival de Julho w miasteczku oferuje koncerty w vila. W 2026 roku trwał od 9 do 12 lipca.

• Zacznij w muzeum, gdy je otworzą, i poświęć mu godzinę.
• Przejdź do kościoła Santa Catarina.
• Kawa na placu przy porcie.
• W spokojny dzień popływaj z platformy w porcie; w chmurach albo przy mżawce zamiast tego przejdź pętlę Caminho das Fontes.
• Po drodze wyjazdowej kup puszki tuńczyka w wytwórni, jeśli sklep jest otwarty.

Czy Calheta jest warta przystanku na São Jorge? Tak, na dwie–trzy godziny. Muzeum, kościół i port są w niewielkiej odległości od siebie, a miasto leży po drodze do Topo i początku szlaku Serra do Topo.

Kiedy jest otwarte muzeum Francisco de Lacerda? Od wtorku do niedzieli. Od października do marca 9:30–17:00 w dni powszednie i 12:00–17:00 w weekendy i dni świąteczne; od kwietnia do września 10:00–17:30 w dni powszednie i 12:00–17:30 w weekendy. Nie podano godzin w poniedziałek. Potwierdź pod numerem +351 295 416 323.

Czy w Calheta można pływać? Tak, z platformy w porcie, z drabinkami do głębokiej wody, albo w Portinhos w Fajã Grande. W 2026 roku oficjalny sezon kąpielowy w Portinhos trwał od 1 czerwca do 30 września.

Kim był Francisco de Lacerda? Dyrygentem i kompozytorem urodzonym w Ribeira Seca, koło Calheta, w 1869 roku. Karierę zrobił w Paryżu i innych miastach Francji i Szwajcarii, w 1914 roku wrócił na São Jorge, a zmarł w Lizbonie w 1934 roku.