Santa Cruz da Graciosa te voet: de waterbassins, de windmolens en de drie kapellen op Monte da Ajuda

De meeste bezoekers zien Santa Cruz da Graciosa onderweg naar iets anders: het vliegveld ligt op 2 kilometer, en de Caldeira en Carapacho zijn een ritje verderop. De stad verdient een halve dag voor zichzelf. Je kunt er overal naartoe lopen, en veel van wat je ziet, werd gebouwd omdat Graciosa altijd een tekort aan water heeft gehad.

Het midden van het centrale plein is water. Dit zijn de pauis, twee grote open bassins met beschilderde muren, en ze vormden de watervoorziening van de stad. Graciosa is een van de droogste eilanden van de Azoren. Volgens een oude beschrijving van Santa Cruz werd het ene bassin gebruikt om te wassen en voor de keuken, en het andere als drinkplaats voor het vee.

De rest van het plein groeide er in de afgelopen anderhalve eeuw omheen. De hoge araucaria's werden vanaf de jaren 1880 geplant, op initiatief van Manuel Simas, later de graaf van Simas. De muziektent dateert van 1945 en verving er een uit 1886. De basalten fontein kwam er in november 1959, en het monument voor de emigranten van het eiland in 2000.

Een regionaal decreet uit 1988 beschermde het historische centrum als ensemble van openbaar belang. Loop door de straten rond het plein voordat je naar iets specifieks op zoek gaat.

De kerk van Santa Cruz werd rond 1486 de parochiekerk van het eiland, toen de nederzetting de status van vila kreeg en zetel van de gemeente werd. Ze staat aan de voet van Monte da Ajuda.

Het Museu da Graciosa zit aan de Largo Conde de Simas 17, in een verbouwd pakhuis. Het laat zien waar het eiland van leefde: een typisch eilandhuis met meubels, een wijnkelder met persruimtes, landbouwgereedschap, en het gereedschap van de kuiper, de meubelmaker en de pottenbakker. Buiten staan kanonnen van de oude forten van het eiland. Het museum heeft ook twee nevenlocaties: een voormalig botenhuis voor walvisvaartsloepen en een traditionele molen in Fontes.

We konden de openingstijden en toegangsprijzen van dit jaar niet bevestigen via de eigen site van het museum, dus bel vooraf naar +351 295 712 429 als je planning ervan afhangt.

De heuvel achter de stad is een kleine vulkaankegel van 129 meter hoog, met een bijna ronde krater. Er staan drie witte kapellen op:

• Nossa Senhora da Ajuda, waarschijnlijk uit de 16e eeuw en gebouwd als versterkte kerk, met gotische en manuelijnse details en hoeken van basalt. In de 18e eeuw werd ze voor het eerst uitgebreid.
• São João, voor het eerst vermeld in 1557.
• São Salvador, gebouwd tussen 1709 en 1715.

In de krater ligt een stierenvechtersarena. Klim naar boven voor het uitzicht: vanaf de top kijk je neer op het plein, de twee bassins, de kerktorens, de haven en een lang stuk van de noordkust. Laat in de middag, met het licht laag over de daken, is het beste moment.

De windmolens van Graciosa zijn de ansichtkaart van het eiland: een witgekalkte stenen toren onder een rood koepeldak, een ontwerp met Vlaamse wortels. Ze werden gebouwd om het graan te malen dat het eiland ooit in grote hoeveelheden verbouwde. Je komt ze tegen in Santa Cruz, langs de wegen en vooral in Praia, waar een straat Rua dos Moinhos de Vento heet.

Niet allemaal zijn ze oud. De Moinho de Pedra in Praia werd in 1946 gebouwd om graan te malen en is inmiddels omgebouwd tot vakantieappartementen, op 200 meter van het strand. Ook andere molens in Praia nemen gasten op, dus daar moet je zoeken als je in een molen wilt slapen. De meeste molens zijn privébezit; fotografeer ze vanaf de weg.

De bassins op het plein zijn het zichtbaarste deel van een systeem dat het hele eiland bestrijkt. Om het regenwater vast te houden, bouwden de mensen bassins, regenbakken, wasplaatsen en fonteinen, en verbonden ze die met leidingen van klei.

Het wandelpad dat ernaar is genoemd, PR01GRA Arquitetura da Água I, laat je de rest zien. Het is een lineaire route van 11,3 kilometer, middelzwaar, ongeveer drie uur. Hij begint bij de Pico da Caldeirinha de Pêro Botelho, een put van ongeveer 37 meter diep die als geosite is aangemerkt, gaat over Pico Timão (398 meter, het op een na hoogste punt van Graciosa) en eindigt in Praia. Onderweg zie je bassins, regenbakken, wasplaatsen, de oude leidingen, een getijdenput die water uit de grondwaterlaag haalde, en de tegelbakkerij die de kleistukken maakte.

Omdat de route in één richting loopt, laat je de auto in Praia staan en neem je een taxi naar het begin, of je boekt een taxi terug. Controleer de status van het wandelpad op de regionale site voor wandelpaden voordat je vertrekt, want routes zijn soms gesloten voor herstelwerk.

• Begin op het plein met de twee bassins, de muziektent en de araucaria's.
• Loop naar de parochiekerk en de straten erachter.
• Bezoek het museum als het open is.
• Ga Monte da Ajuda op voor de kapellen en het uitzicht.
• Sluit op een warme dag af bij het zeezwembad van Calheta, ongeveer tien minuten lopen van het plein.

Bewaar het waterpad voor een andere ochtend, en let op windmolens als je naar Praia rijdt.

Wat zijn de vijvers op het plein van Santa Cruz da Graciosa? Dat zijn de pauis, de oude waterbassins van de stad. Het ene werd gebruikt om te wassen en te koken, het andere voor het vee.

Kun je op Graciosa een windmolen bezoeken? De meeste zijn privé of worden als vakantiewoning verhuurd. Het Museu da Graciosa heeft een traditionele molen in Fontes als een van zijn nevenlocaties; vraag ernaar in het hoofdgebouw.

Hoe lang duurt het wandelpad Arquitetura da Água? Ongeveer drie uur voor 11,3 kilometer, in één richting van de Caldeirinha de Pêro Botelho naar Praia.

Is Monte da Ajuda de klim waard? Ja. De heuvel is 129 meter hoog, heeft drie kapellen uit de 16e tot de 18e eeuw en biedt het beste uitzicht op de stad.