De geosites van São Jorge: de morros van Velas, lava- en aardverschuivingsfajãs en de vulkanische rug

São Jorge is een lange, smalle rug van vulkanen met kliffen aan beide kanten en vlakke stroken land aan hun voet. Het Azoren Geopark wijst op het eiland acht plekken aan als geosite, genummerd van SJO 1 tot SJO 8, en de meeste zie je vanaf een weg of een uitkijkpunt. Samen verklaren ze de vorm van het eiland. Deze gids loopt ze van west naar oost door: waar je naar kijkt en waar je moet staan om het te zien.

Je hoeft niets van geologie te weten. Met twee woorden kom je een heel eind. Een fajã is een vlakke strook land aan de voet van een zeeklif. Op São Jorge zijn sommige fajãs ontstaan doordat lava tot in zee stroomde en zich daar uitspreidde, andere doordat het klif instortte en het puin zich beneden ophoopte. Het toerismebureau telt er 74 op het eiland. Een mistério is een lavaveld van een uitbarsting die mensen hebben zien gebeuren.

De lijst van het geopark, met de eigen nummering:

• SJO 1: het klif tussen Fajã dos Vimes en Fajã de São João
• SJO 2: de centrale vulkanische rug
• SJO 3: Fajã do Ouvidor en Fajã da Ribeira da Areia
• SJO 4: Fajã dos Cubres en Fajã da Caldeira de Santo Cristo
• SJO 5: Morro de Velas en Morro de Lemos
• SJO 6: Ponta dos Rosais
• SJO 7: de Mistério da Urzelina
• SJO 8: Ponta do Topo en het eilandje Ilhéu do Topo

Op de website van het geopark staan de pagina's van de laatste drie nog op 'in ontwikkeling', en de downloadbare lijst stopt bij zeven, zonder Topo. Alle acht kun je gratis bekijken.

De westpunt eindigt in kliffen van ongeveer 200 meter hoog. Sinds 2011 is het een natuurmonument. De vuurtoren aan het eind, geopend op 1 mei 1958, werd op 1 januari 1980 ontruimd, toen de aardbeving van die dag delen van het klif eromheen liet instorten. Nu is het een ruïne: bekijk hem van buitenaf en blijf weg van de rand. Het laatste stuk weg is smal en deels onverhard. Onze gids over Ponta dos Rosais beschrijft de rit en de walvisuitkijkpost op de heuvel erachter.

De twee heuvels aan weerszijden van Velas zijn tufkegels, ontstaan bij uitbarstingen in ondiep zeewater, het type dat geologen surtseyaans noemen. Ze verschillen in leeftijd en dat zie je. Morro de Lemos is de oudste, en de zee heeft het grootste deel ervan weggeslagen. Morro Grande de Velas heeft nog een ronde kegel met een krater, met in de krater een kleinere kegel uit een latere fase van de uitbarsting. In de kliffen boven de baai ertussen, de Baía de Entre-Morros, zie je de aslagen.

Velas zelf ligt op een lavafajã. De stromen kwamen van de kegel Pico dos Loiros en werden later bedekt door as van Morro de Velas.

Waar je kijkt: het uitkijkpunt Canavial aan de regionale weg boven Velas laat beide heuvels naast elkaar zien. Vanaf het uitkijkpunt op Morro Grande kijk je over de haven en het stadje naar Pico en Faial, en de Miradouro de Velas aan de oostrand van het stadje geeft het omgekeerde zicht op de kegel.

Op 1 mei 1808 begon op de centrale rug boven Urzelina een uitbarsting. Lava uit de kraters van de Bocas de Fogo stroomde door het dorp naar zee en begroef de kerk, op de klokkentoren na. De toren staat nog steeds midden in het lavaveld, en duidelijker kun je niet zien wat een mistério is. Ons artikel over Urzelina en Manadas vertelt het verhaal van de uitbarsting.

São Jorge is opgebouwd door vele basaltuitbarstingen langs breuken die van west-noordwest naar oost-zuidoost lopen, en daarom is het eiland zo lang en smal. Het geopark telt op de rug 280 kleine uitbarstingscentra, vooral slakken- en spatkegels en eruptiespleten. In sommige kegels liggen kleine meertjes die komen en gaan. Andere hebben schachten: de Algar do Montoso, ook Algar do Morro Pelado genoemd, is 140 meter diep, de diepste van de Azoren, en alleen geschikt voor ervaren speleologen met de juiste uitrusting.

Het hoogste punt is de Pico da Esperança, 1.053 meter. Bij helder weer zie je vanaf de top de andere eilanden van de centrale groep. Je kunt de rug met de auto, de fiets of te voet verkennen. De wandelroute PR04SJO loopt er 16,9 kilometer overheen, van de voet van de Pico do Pedro naar Fajã do Ouvidor, grotendeels tussen 800 en 1.000 meter, met een bewegwijzerde omweg naar de top. Hij is gemiddeld zwaar en duurt ongeveer vier uur. In de wolken, die daarboven vaak hangen, zie je weinig, dus kies een heldere dag. Onze wandelgids voor São Jorge geeft de details.

Dit zijn lavafajãs aan de noordkust. Fajã do Ouvidor ontstond ongeveer 2.530 jaar geleden uit lava die van de Pico do Areeiro kwam, een kegel zo'n 3 kilometer landinwaarts. Samen met Fajã das Pontas zijn het de enige lavafajãs aan de noordkust. De lava stolde tot zuilen, die je in de lage kliffen ziet, en de zee heeft er grotten in uitgesleten: de langste, de Furna do Lobo, is meer dan 50 meter. Ribeira da Areia, net ten oosten van Ouvidor, heeft lavabogen.

Ouvidor heeft de beste haven van de noordkust en een paar natuurlijke zwembaden, waarvan de Poça de Simão Dias de grootste is.

Waar je kijkt: het uitkijkpunt van Fajã do Ouvidor ligt aan de weg naar beneden vanuit Norte Grande. Stop daar eerst. Het bad ligt op het noorden, en als je aan de punt van de fajã wit water ziet breken, staat er deining en is het bad dicht. Er is geen badmeester.

Verder naar het oosten langs de noordkust bestaan de fajãs uit puin in plaats van lava. Deze twee zijn ontstaan uit aardverschuivingen van de kliffen erboven, en beide werden groter na de aardbevingen van 1757 en 1980. Ze hebben de enige kustlagunes van de Azoren, allebei door een strandwal van zee gescheiden. Bij Santo Cristo wordt een geul naar zee met de hand open gehouden, zodat in de lagune schelpdieren gekweekt kunnen worden.

Waar je kijkt: het uitkijkpunt boven Fajã dos Cubres, aan de weg naar beneden vanuit Norte Pequeno. Stop voor de haarspeldbochten. Bij helder weer zie je Cubres met zijn lagune onder je en de lagune van Santo Cristo zo'n 3 kilometer verder naar het oosten. Naar Santo Cristo gaat geen weg; je komt er te voet, vanuit Cubres of naar beneden vanaf de Serra do Topo. De weg naar beneden naar Cubres is sinds oktober 2025 meerdere keren afgesloten door aardverschuivingen, het laatst na regen op 25 september 2026, dus controleer of hij open is voordat je gaat. Onze gids over de fajãs van São Jorge beschrijft de wandeling.

Aan de zuidoostkust hebben de kliffen het meest van het hele eiland te lijden van aardverschuivingen, en het puin heeft brede, vlakke fajãs opgebouwd zoals São João en Vimes. Zware regen zet de verschuivingen in gang, en breuken ook; de nabije breuk Urze-São João is 25 kilometer lang.

Waar je kijkt: het uitkijkpunt en de picknickplek Pessegueiro in de parochie Santo Antão kijkt de helling af naar Fajã de São João, met Pico aan de overkant van het water. Er zijn tafels, barbecues en parkeerplaatsen. Fajã dos Vimes, de volgende fajã naar het westen, is de afdaling om andere redenen waard: daar wordt al sinds de 16e eeuw op handweefgetouwen geweven, en er wordt koffie verbouwd voor eigen gebruik.

In het oosten eindigt het eiland bij de vuurtoren van Topo, met het lage Ilhéu do Topo vlak voor de kust en, bij helder weer, Terceira erachter. De eerste etappe van de langeafstandsroute GR01SJO begint bij de vuurtoren. Onze gids over Topo beschrijft het dorp, de haven en de zeevogels van het eilandje.

Van Velas naar Topo is het ongeveer 51 kilometer over de weg, grotendeels door dorpen. Twee dagen met de auto is een comfortabel tempo:

• Dag een, het westen: 's ochtends Ponta dos Rosais, de morros vanaf het uitkijkpunt Canavial, daarna de klokkentoren van Urzelina. Is de rug 's middags helder, steek hem dan over naar de noordkust en Fajã do Ouvidor.
• Dag twee, het oosten: 's ochtends het uitkijkpunt boven Cubres (controleer eerst de weg), dan naar de zuidkust voor het uitkijkpunt Pessegueiro en Fajã de São João, en verder naar Topo.

Heb je maar één dag, kies dan één kant. In het westen liggen meer geosites dichter bij elkaar.

Hoeveel geosites heeft São Jorge? De website van het Azoren Geopark nummert er acht, SJO 1 tot SJO 8. De downloadbare lijst noemt er zeven en laat Ponta do Topo en het Ilhéu do Topo weg.

Kosten de geosites iets? Nee. Het zijn open landschappen, uitkijkpunten en een lavaveld, zonder entree.

Wat is het verschil tussen een lavafajã en een aardverschuivingsfajã? Een lavafajã ontstond toen lava over het klif stroomde en zich in zee uitspreidde, zoals Fajã do Ouvidor. Een aardverschuivingsfajã is puin van het klif erboven, zoals Fajã dos Cubres of Fajã de São João.

Kun je de Algar do Montoso bezoeken? Niet als toerist. Met 140 meter is het de diepste vulkanische schacht van de Azoren, en volgens het toerismebureau horen alleen ervaren speleologen met de juiste uitrusting erin.