Maia en Ponta do Castelo op Santa Maria: de waterval van Aveiro, de vuurtoren en het oude walvisstation

De zuidoosthoek van Santa Maria past in een halve dag, en de belangrijkste keuze is of je erheen loopt of rijdt. Loop je het korte pad vanaf Santo Espírito omlaag, dan krijg je de waterval van Aveiro, de wijnbouwterrassen en een duik bij Maia, en heb je een lift terug naar boven nodig. Rijd je, dan kun je de vuurtoren Gonçalo Velho op Ponta do Castelo toevoegen, maar zie je de waterval alleen van onderaf. Op een volle dag doe je beide.

Maia is een gehucht aan het einde van de weg op de oostpunt van het eiland, in de parochie Santo Espírito. Erboven is de klif opgedeeld in kleine wijngaardperceeltjes achter droge stenen muurtjes. Ten zuiden ervan draagt de kaap Ponta do Castelo de vuurtoren, en onder de vuurtoren, op zeeniveau, liggen de ruïnes van het walvisstation van het eiland.

Er gaat geen bus naar Maia. In 2026 was de dichtstbijzijnde halte in Santo Espírito, op lijn 1, die buiten het schooljaar op werkdagen twee keer per dag in elke richting reed. In de praktijk heb je een auto, een taxi of je eigen benen nodig.

De officiële korte route PR04SMA loopt 3,9 km van de kerk in Santo Espírito omlaag naar de zwemplek bij Maia. Hij geldt als makkelijk, gaat grotendeels bergaf en duurt ongeveer twee uur. Omdat hij lineair is, regel je een taxi, of zet je aan elk uiteinde een auto neer.

Het pad begint bij de kerk en het Museu de Santa Maria en volgt de weg naar het oosten tot een oude windmolen. Vandaar loopt een onverharde weg door een bos van incenso (Pittosporum undulatum), langs een oude fontein en de bronnen waar vrouwen vroeger de was deden, en over een stenen pad omlaag naar de beek Ribeira Grande.

Daarna volgt het pad de beek tot de rand van de klif, waar je hem doorwaadt. De routebeschrijving vraagt je voorzichtig over te steken, en dit is het enige lastige punt. Draai je aan de overkant om. De waterval van Aveiro stort achter je van de klif, ongeveer 80 m volgens de officiële routeteksten, die hem een van de hoogste van Portugal noemen. Online zie je soms hogere cijfers; het officiële getal is het veiligste.

De afdaling naar Maia loopt tussen de wijnbouwterrassen door. Dit zijn particuliere percelen, en het pad vraagt wandelaars het fruit van de boeren niet te plukken. Beneden brengt een korte, bewegwijzerde omweg naar links je naar een tweede uitzicht op de waterval en naar twee stenen wijnpersen uit 1579. Het pad eindigt op de weg bij de zwemplek, waar de Grande Rota verder naar het zuiden loopt, richting Vila do Porto.

De officiële beschrijving, de kaart en het gps-spoor staan op Azores Trails. Kijk de dag ervoor of het pad gesloten is.

De zwemplek bij Maia is een getijdenbad aan de voet van de terrasvormige klif. Het is een officieel zwemwater met een Blauwe Vlag voor 2026, en in 2026 waren er van 15 juni tot 14 september strandwachten in dienst. In het seizoen zijn er douches, toiletten en een café.

De weg eindigt bij de zwemplek en er is geen echte parkeerplaats: auto's staan langs de weg. Kom in augustus vroeg of loop het laatste stuk. Bij oostelijke deining kan het bad onrustig zijn; op zulke dagen kun je beter zwemmen bij Praia Formosa aan de zuidkust.

Wie met de auto komt en het pad overslaat, kan de waterval toch zien. Vanaf de picknickplaats bij de Ribeira do Aveiro in Maia kijk je van onderaf omhoog naar de val.

Vlak voor het einde van de weg naar het oosten takt een weg af naar Ponta do Castelo. De vuurtoren staat op de kaap, ongeveer 114 m boven zee: een vierkante stenen toren van 14 m met zijn lantaarn. Hij werd in november 1927 voor het eerst ontstoken als het licht van Ponta do Castelo en in 1930 vernoemd naar Gonçalo Velho, de zeevaarder aan wie de ontdekking van het eiland wordt toegeschreven. Hij geeft elke 13,5 seconden drie witte flitsen en werkt sinds 1988 automatisch.

Het terrein en de toren zijn niet op elk moment open. Volgens de officiële folder van de Grande Rota moet je een bezoek reserveren. Bemande Portugese vuurtorens zijn van oudsher op woensdagmiddag open voor bezoekers, dus vraag het toeristenbureau (pt.sma@azores.gov.pt) wat er geldt als je er bent. Ook zonder naar binnen te gaan is de kaap de stop waard: vanaf de vuurtoren kijk je neer op de kust van Maia en de terrassen.

Ponta do Castelo is een beschermd gebied van 137 ha. De regionale parkdienst noemt het de grootste verzameling habitats met een mediterraan karakter op de Azoren.

Op zeeniveau onder de vuurtoren liggen de resten van het walvisstation van Ponta do Castelo. Hier werden in drie perioden walvissen verwerkt: van 1896 tot 1906, van 1937 tot 1949 en van 1957 tot 1966. De zomer van 1966 was het laatste seizoen. Wat er over is: een pakhuis, botenhuizen, watertanks, een aanlegplaats met een snijplatform en de helling waarlangs de karkassen omhoog werden getrokken.

De enige weg naar beneden is een steil zigzagvoetpad dat ter plaatse bekendstaat als "as voltas do Castelo". De website met culturele routes van de Azoriaanse regering noemt het het meest afgelegen walvisvaartcomplex van de archipel en vermeldt rondleidingen van dinsdag tot en met zondag op afspraak, aanbevolen voor bezoekers vanaf 12 jaar. Vraag het toeristenbureau hoe je er een regelt. De oude uitkijkpost erboven, waar vroeger een wachter naar walvissen uitkeek, werd in 2001 gerestaureerd als uitkijkpunt om walvissen te spotten.

• Halve dag te voet: taxi naar Santo Espírito, de PR04SMA omlaag naar Maia, een duik en een taxi terug. Reken op drie tot vier uur, inclusief zwemmen.
• Halve dag met de auto: eerst Ponta do Castelo en de vuurtoren, dan Maia voor het zwembad en de waterval vanaf de picknickplaats.
• Hele dag: loop 's ochtends de PR04SMA, zwem bij Maia en bezoek 's middags op afspraak de vuurtoren of het walvisstation.
• Langeafstandswandelaars: etappe 2 van de Grande Rota (Cardal naar Norte, 21 km) komt langs Ponta do Castelo, Maia en de waterval en klimt dan naar Santo Espírito.

Neem water en zonbescherming mee: Santa Maria is het zonnigste van de negen eilanden.

Hoe hoog is de waterval van Aveiro? Ongeveer 80 m, volgens de officiële routeteksten, die hem een van de hoogste van Portugal noemen. Sommige websites geven hogere cijfers.

Kun je Maia met de bus bereiken? Nee. In 2026 ging er geen buslijn naar Maia; lijn 1 stopt in Santo Espírito, via het pad ongeveer 4 km verderop.

Kun je de vuurtoren Gonçalo Velho bezoeken? Ja, maar niet op elk moment. Volgens de officiële routefolder moet je een bezoek reserveren; vraag het toeristenbureau in Vila do Porto via pt.sma@azores.gov.pt.

Wanneer werd de laatste walvis bij Ponta do Castelo verwerkt? Het laatste seizoen van het station was de zomer van 1966. De ruïnes bereik je via een steil voetpad, en rondleidingen zijn op afspraak.